كلما انتهى بحثه إلى تحقيق الهويّات الوجوديّة دون الأمور العامّة و الأحكام الشاملة تبلد ذهنه و ظهر منه العجز و ذلك فى كثير من المواضع . ما مواضع اشتباه شيخ را با كمال اختصار نقل مىنماييم . مورد اول - شيخ حركت جوهريه را به‌زعم آن‌كه موضوع در تحول ذاتى باقى نمىماند و خارج مىشود از ماهيتى به ماهيت ديگر انكار نموده و گفته است : اگر جوهر و ذات انسان متحرك شود لازم آيد از انسان بودن خارج و داخل نوع ديگر گردد . ما به‌طور تحقيق بيان كرديم كه شىء واحد ممكن است حصولات متعدده داشته باشد . با اصالت وجود و وحدت حقيقت آن و جواز تشكيك در حقيت واحده مجالى از براى اشكالات شيخ و اتراب و اتباع او باقى نمىماند . « 1 » مورد دوم - شيخ روى انكار تشكيك ذاتى و نفى حركت جوهرى و عدم اذعان به اتحاد عاقل و معقول مثل نوريه و عقول عرضيه را انكار كرده و اين‌همه جهات و حيثيات متكثره را به عقل واحد مستند كرده است . ما تبعا لصدر المحققين همهء اشكالات او را دفع كرديم و به‌نحوى مطلب را تقرير كرديم كه اگر كسى با ملاحظهء آن مطالب مثل افلاطونى را نفى كند ، اهل تعمق و تدبر و تحقيق در عقليات نمىباشد « 2 » . سوم - شيخ و اتباع او روى انكار تشكيك ذاتى و تحول جوهرى و عدم اذعان به مثل نورى اتحاد عاقل و معقول و اتحاد نفس با عقل فعال را منكر شده‌اند . ما با بيانات كافى و شافى وجوه فساد قول او و اتباعش را بيان كرديم . چهارم - شيخ به واسطهء بررسى نكردن در حقايق وجوديه ، مطالعه صرف در مفاهيم ذهنيه و انكار سريان علم و قدرت و اراده و ساير شؤون ذاتيه وجود در جميع اشياء عشق هيولى به صورت را انكار كرده است و در رسالهء عشق هم

--> ( 1 ) . ر . ك : اسفار ، مباحث حركت ، ص 222 - 233 . ( 2 ) . ر . ك : اسفار ، ج 1 ، ص 121 - 129 .